Wiesław Bogdański

DOBRY NAUCZYCIEL
POGLĄDY I OPINIE NAUCZYCIELI O PRACY ZAWODOWEJ

Wstęp
Jak stać się dobrym nauczycielem, dobrym wychowawcą ? To pytania towarzyszące ludziom od dawna. Problem ten stawiają sobie nie tylko zawodowi pedagodzy, ale i każdy z nas, chcący przekazać wiedzę czy wartości drugiemu człowiekowi, bez względu na to, czy młodemu, czy już dorosłemu.
Skarbnicą wiedzy na temat kształcenia i wychowania są z pewnością ludzie, którzy przeszli drogę od ucznia do nauczyciela, stąpając po każdym szczeblu drabiny procesu dydaktycznego. Nauczyciele emeryci, bo im poświęcę moje rozważania, a dokładniej ich poglądy i opinie na temat minionego okresu pracy zawodowej, są bogatym źródłem informacji dotyczącej wszystkich dziedzin funkcjonowania szkoły.
Z doświadczeń osób kończących zawód nauczycielski czerpiemy niezwykle rzadko, a przecież to oni, pracując przez tak wiele lat, mieli kontakt ze zmieniającymi się warunkami pracy, koncepcjami oświatowymi, sytuacją polityczno – społeczną i różnorodnymi problemami młodych ludzi. To oni pełniąc wszelkie możliwe funkcje, zajmując różne stanowiska i wykonując różnorodne specjalności zawodowe, nabrali doświadczenia, które można wykorzystać dziś w zmieniającym się systemie edukacji.
Każda osoba, chcąca wybrać ten niełatwy zawód, powinna zetknąć się z takimi opiniami i poglądami, bowiem pomogłyby jej one zapoznać się ze specyfikacją tego zawodu. Także młody nauczyciel, analizując takie opracowania, mógłby właściwie ukształtować swój warsztat dydaktyczno -wychowawczy i uniknąć wielu błędów. Prawda płynąca z opinii o zawodzie i samym sobie mogłaby zaoszczędzić nauczycielom rozczarowań, jakie ich w tym zawodzie czekają.
Celem rozważania jest ustalenie niezmiennych , można powiedzieć ponadczasowych, uwarunkowań pracy nauczyciela, jego postaw i aspiracji. Rozważania badawcze mają pomóc znaleźć czynniki, które wpływają na podniesienie jakości procesu dydaktyczno – wychowawczego, z którego mogliby skorzystać obecnie czynni zawodowo nauczyciele i kandydaci do tego zawodu.
Problematyka dotyka wielu aspektów zawodu nauczyciela, począwszy od jego wyboru, a skończywszy na problemie odejścia na emeryturę. Chciałbym w rozważaniach odpowiedzieć głównie na następujące problemy :
1. Czy istnieją ponadczasowe, uniwersalne czynniki wpływające na polepszenie procesu dydaktyczno – wychowawczego ?
2. Jakimi cechami powinien charakteryzować się dobry nauczyciel ?
3. W jaki sposób nauczyciel postrzegany jest na tle innych zawodów w opinii samych nauczycieli ?
Narzędzia badawcze
Narzędziem badawczym jest kwestionariusz ankiety na temat: poglądy i opinie nauczycieli emerytowanych o minionym okresie pracy zawodowej, wypełniany przez nauczycieli emerytowanych bez udziału ankietera.
Badanie przeprowadzono przy pomocy ankiety opracowanej na podstawie problematyki zawartej w literaturze i badań wrocławskich o zbliżonej tematyce. Propozycje odpowiedzi, zawarte w pytaniach zamkniętych, opracowane zostały przez badającego po przeprowadzeniu wcześniejszego sondażu wśród nauczycieli.
Zestawienie wyników badań
Poniżej podano treści pytań i procent uzyskanych odpowiedzi.

I. Efekty pracy dydaktyczno – wychowawczej i opiekuńczej
1. Co uważasz za znaczące efekty w swojej pracy dydaktycznej ?
2. Jakie osiągnięcia są godne odnotowania w twojej pracy wychowawczej ?
3. Czy w swojej pracy pedagogicznej uwzględniałeś(aś) również zadania opiekuńcze ?
a. systematycznie 78,3%
b. gdy zachodziła konieczność 21,7%
c. w przypadku nieodzownej konieczności 0%
4. W jakim stopniu wykorzystywałeś(aś) w swojej pracy dydaktyczno-wychowawczej samorząd uczniowski ?
a. bardzo często 56,5%
b. czasami 43,5%
c. w ogóle 0%
5. Trudności jakie napotykałeś(aś) w pracy wychowawczej wynikały przede wszystkim ze strony :
a. uczniów 56,5%
b. rodziców 21,7%
c. środowiska 21,7%
d. nauczycieli 0%
6. Z kim dzieliłeś(aś) się najczęściej doświadczeniami?
a. młodymi nauczycielami 69,6%
b. starszymi nauczycielami 13%
c. kierownictwem szkoły 4,3%
d. rodzicami 4,3%
e. innymi osobami 8,7%
7. Który okres swojej pracy uważasz za najbardziej efektywny ?
a. początkowy 4,3%
b. środkowy 60,9%
c. końcowy 34,8%
8. Czy wykorzystywałeś(aś) w swojej pracy innowacje pedagogiczne ?
a. tak 95,7%
b. nie 4,3%
9. Z jakiego źródła wiedzy dydaktyczno-wychowawczej korzystałeś najczęściej ?
a. czasopism 0%
b. książek 0%
c. szkoleń 0%
d. dyskusji z innymi nauczycielami 26,1%
e. innych 4,3%
II. Kontakty z młodzieżą
10. Jak oceniasz swoje stosunki z młodzieżą ?
a. bardzo dobre 43,5%
b. dobre 56,5%
c. złe 0%
d. nie mam zdania 0%
11. Jak byłem(am) oceniany(a) przez młodzież ?
a. dobrze 78,3%
b. przeciętnie 4,3%
c. źle 0%
d. nie wiem 17,4%
12. Kontakty z rodzicami swoich uczniów oceniasz jako :
a. ścisłe 56,5%
b. luźne 43,5%
c. sporadyczne 0%
13. Czy utrzymujesz kontakty z byłymi uczniami ?
a. tak 82,6%
b. nie 17,4%
14. Jak scharaktyzowałbyś (abyś) dominujący obecnie wśród uczniów stosunek (wybierz jeden z trzech) :
a. do nauki szkolnej : - właściwy 34,8%
- obojętny 60,9%
- niewłaściwy 4,3%
b. do własnej przyszłości : - właściwy 34,8%
- obojętny 60,9%
- niewłaściwy 4,3%
c. do nauczycieli : - właściwy 43,5%
- obojętny 21,7%
- niewłaściwy 34,8%
d. do rodziców : - właściwy 60,9%
- obojętny 30,4%
- niewłaściwy 8,7%
e. do religii i kościoła : - właściwy 39,1%
- obojętny 60,9%
- niewłaściwy 0%
f. do ojczyzny : - właściwy 26,1%
- obojętny 73,9%
- niewłaściwy 0%
15. Jak oceniasz zmiany zachodzące w aspiracjach życiowych młodzieży ?
a. pozytywnie 26,1%
b. negatywnie 30,4%
c. nie mam zdania 43,5%
16. Jakie wartości preferuje obecnie młodzież ?
a. materialne 87%
b. duchowe 0%
c. moralne 4,3%
d. rodzinne 8,7%
17. Jaki jest rzeczywisty wpływ szkoły na kształtowanie postaw młodzieży ?
a. bardzo duży 4,3%
b. znaczący 69,6%
c. mały 26,1%
III. Atmosfera w zespole nauczycielskim
18. Jak kształtowały się twoje stosunki koleżeńskie w miejscu pracy ?
a. bardzo dobrze 69,6%
b. dobrze 30,4%
c. źle 0%
19. Czy lepiej współpracowało ci się z :
a. młodszymi od ciebie 0%
b. starszymi od ciebie 0%
c. wiek nie miał znaczenia 100%
20. Czy lepiej współpracowało ci się z :
a. kobietami 0%
b. mężczyznami 0%
c. bez znaczenia 100%
21. Co decydowało o :
dobrej atmosferze w gronie ?
złej atmosferze ?
22. Jak oceniasz morale nauczycieli, z którymi współpracowałeś(aś) ?
a. wysoko 73,9%
b. średnio 21,7%
c. nisko 4,3%
23. Czy postawa nauczycieli w ostatnich latach ulega :
a. poprawie 13%
b. pogorszeniu 17,4%
c. nie ulega zmianie 69,6%
24. Czy działalność związków zawodowych wpływa na atmosferę w gronie pedagogicznym :
a. pozytywnie 26,1%
b. negatywnie 0%
c. nie ma znaczenia 73,9%
IV. System zarządzania szkołą
25. Jaki styl pracy dyrektora sprzyja osiąganiu założonych zadań w procesie kształcenia i wychowania oraz dobrej atmosferze w zespole nauczycielskim ?
a. autokratyczny 0%
b. demokratyczny 52,2%
c. liberalny 0%
d. pośredni między w\w 47,8%
26. Czy obecny system wyboru osoby na stanowisko dyrektora jest twoim zdaniem :
a. dobry 30,4%
b. zły 21,7%
c. nie mam zdania 47,8%
27. Jakie były kontakty z przedstawicielami wyższego szczebla zarządzania szkolnictwem (wizytatorami, kuratorem, itp.) ?
a. pożyteczne 47,8%
b. bezowocne 52,2%
c. wręcz niekorzystne 0%
28. Jak oceniasz pomoc merytoryczną za strony doradców metodycznych ?
a. bardzo przydatna 30,4%
b. umiarkowanie przydatna 69,6%
c. nieprzydatna 0%
29. Co twoim zdaniem należałoby poprawić, aby pomoc doradcza była bardziej efektywna ?
a. częstsze kontakty 39,1%
b. inna tematyka szkoleń 21,7%
c. lepiej przygotowani doradcy 39,1%
30. Którym z niżej wymienionych organów należałoby zwiększyć , a którym zmniejszyć kompetencje ?
a. radzie pedagogicznej -zwiększyć 60,9%
-zmniejszyć 4,3%
-pozostawić bez zmian 34,8%
b. radzie rodziców -zwiększyć 0%
-zmniejszyć 30,4%
-pozostawić bez zmian 69,6%
c. dyrektorowi szkoły -zwiększyć 47,8%
-zmniejszyć 8,7%
-pozostawić bez zmian 43,5%
d. organowi prowadzącemu (gminie) -zwiększyć 4,3%
-zmniejszyć 60,9%
-pozostawić bez zmian 34,8%
e. organowi nadzorującemu (kuratorowi) -zwiększyć 30,4%
-zmniejszyć 8,7%
-pozostawić bez zmian 60,9%
V. Praca społeczna w środowisku
31. Czy nauczyciele powinni włączać się w działalność ?
a. polityczną 4,3%
b. społeczną 21,7%
c. środowiskową 73,9%
32. Co było terenem twojej działalności społecznej ?
a. rada gminy (rada narodowa) 34,8%
b. organizacje wiejskie (straż pożarna, koło gospodyń, inne) 30,4%
c. partie polityczne, stowarzyszenia 17,4%
d. związki zawodowe 34,8%
e. działałem społecznie bez przynależności do żadnej organizacji 13%
f. nie działałem społecznie 17,4%
33. Praca społeczna miała wpływ na twoją działalność dydaktyczno – wychowawczą :
a. znaczący 17,4%
b. umiarkowany 39,1%
c. nie miała wpływu 43,5%
34. Czy – w większości przypadków - praca społeczna nauczyciela koliduje z jego pracą zawodową ?
a. tak 39,1%
b. nie 56,5%
c. wręcz odwrotnie 4,3%
35. Związki zawodowe spełniają swoją rolę :
a. bardzo dobrze 8,7%
b. dobrze 47,8%
c. źle 43,5%
VI. Poziom kwalifikacji nauczycielskich
36. Poziom kwalifikacji nauczycieli, stopień ich przygotowania do efektywnej realizacji zadań dydaktyczno – wychowawczych jest według mnie a. wysoki 34,8%
b. średni 65,2%
c. niski 0%
37. Czy obecny system kształcenia nauczycieli pomaga podnosić kwalifikacje zawodowe:
a. znacząco 17,4%
b. średnio 43,5%
c. w niewielkim stopniu 39,1%
38. Czy nauczyciel powinien być :
a. specjalistą jednego przedmiotu 13%
b. posiadać szerokoprofilowe przygotowanie 87%
39. Możliwości i warunki podnoszenia przez nauczycieli swoich kwalifikacji są :
a. bardzo dobre 0%
b. dobre 39,1%
c. niekorzystne 60,9%
40. Dotychczasowe zasady służbowego i finansowego awansu nauczycieli są:
a. bardzo dobre 0%
b. dobre 17,4%
c. złe 82,6%
VII. Ogólna refleksja na temat zawodu nauczycielskiego
41. Jakie motywy (okoliczności) zdecydowały o wyborze przez ciebie zawodu nauczycielskiego?
42. Czy twoim zdaniem powinno się dokonywać selekcji negatywnej do zawodu nauczyciela ?
a. tak 87%
b. nie 13%
43. Czy w jakimś okresie miałeś(aś) wątpliwości, czy dokonałeś(aś) właściwego wyboru zawodu ?
a. tak 39,1%
b. nie 60,9%
44. Jak widzisz zawód nauczycielski na tle innych zawodów ?
a. atrakcyjny, ciekawy 52,2%
b. nie wyróżnia się spośród innych 0%
c. trudny, niewdzięczny 47,8%
45. Jak, kończąc pracę, oceniasz globalnie jej przebieg i efekty ?
a. satysfakcjonujący 47,8%
b. mam mieszane uczucia 52,2%
c. niesatysfakcjonujący 0%
46. Czy prestiż zawodu nauczyciela był wyższy :
a. gdy podejmowałeś(aś) pracę 95,7%
b. w środkowym jej okresie 0%
c. jest obecnie 4,3%
47. Gdybyś miał(a) możliwość ponownego wyboru zawodu, czy wybrałbyś(abyś) znowu zawód nauczyciela ?
a. tak 82,6%
b. nie 17,4%


Analiza wyników
Badaniom poddano 23 nauczycieli, wśród których 13 % stanowili mężczyźni, a 87 % kobiety, co zbliżone jest z ogólną tendencją zatrudnienia w tym zawodzie. Średnia wieku ankietowanych wynosi 59,4 roku, a średni staż pracy 35,1 roku.
Efekty pracy dydaktyczno - wychowawczej i opiekuńczej.

Z uzyskanych opinii na temat efektów pracy dydaktyczno - wychowawczej wynika, iż nauczyciele równie często jak sukcesy dydaktyczne wskazują na osiągnięcia wychowawcze i uwzględniają je w swojej pracy, co związane jest też ściśle z małym środowiskiem wiejskim, w którym pracują. Wśród efektów pracy żaden z ankietowanych nie wskazał na sukcesy w pracy z uczniem słabym lub trudnym wychowawczo, a z pewnością takie były.
Kontakty z młodzieżą
Podsumowując wyniki uzyskane w dziale: kontakty z młodzieżą, należy stwierdzić, iż potwierdza się teza bliskich kontaktów rodziców i uczniów ze szkołą i nauczycielem w środowisku wiejskim. Natomiast zmiany zachodzące w postawach młodych ludzi w kierunku zobojętnienia i znieczulicy są widoczne, lecz szkoła odgrywa jeszcze znaczącą rolę w procesie kształtowania postaw i zachowań swoich wychowanków.
Atmosfera w zespole nauczycielskim
Z analizy uzyskanych wyników w tym dziale wynika, iż atmosfera jest ważnym czynnikiem zawodu nauczycielskiego i wpływ na nią mają przede wszystkim cechy charakterologiczne samych nauczycieli. Postawa nauczycieli, pracujących w środowisku wiejskim, jest właściwa i nie uległa znaczącej zmianie w ostatnich latach.

System zarządzania szkołą
Ogólna opinia na temat systemu zarządzania szkołą przez różnego typu podmioty jest dobra lub zadowalająca. Zarządzanie szkołami mogłoby ulec poprawie, lecz nie uważają ankietowani, iż system ten jest zły, wymaga tylko modyfikacji.
Praca społeczna w środowisku
Z wypowiedzi zamieszczonych w tym dziale potwierdza się założona teza o konieczności działalności społecznej nauczyciela, zwłaszcza w środowisku wiejskim. Ważna jest też funkcja środowiskowa i kulturotwórcza nauczyciela. Jednocześnie dość jednoznacznie ankietowani twierdzą, iż nie powinien nauczyciel włączać się w działalność polityczną.
Poziom kwalifikacji nauczycielskich
Opinie nauczycieli emerytowanych, zebrane w tym dziale, zbieżne są z diagnozą stanu obecnego systemu kształcenia i awansu zawodowego nauczycieli. Tendencje te wydają się w tym zagadnieniu zbliżone do założeń reformy i zmian, jakie zachodzą w ostatnich miesiącach w systemie kształcenia nauczycieli i poglądami na temat szeroko pojętych kwalifikacji.
Ogólne refleksje na temat zawodu nauczycielskiego

Wnioski płynące z tej części ankiety potwierdzają fakt, iż zawód nauczyciela jest zawodem specyficznym, wyróżniającym się spośród innych. Jest to zawód trudny, wymagający dużego zaangażowania i poświęcenia od osoby go wykonującej, ale mogący też dawać satysfakcję z jego wykonywania. Odrębnym zagadnieniem jest prestiż zawodu nauczycielskiego, na który wpływa gro czynników i celowym byłoby podjąć nad tym zagadnieniem badania.
Zakończenie i wnioski
Cel postawiony przez badającego na wstępie badań został osiągnięty, gdyż wykazano, że mimo zmieniających się warunków i wymagań stawianych oświacie i samym pedagogom, istnieją uniwersalne, można rzec, ponadczasowe czynniki, wpływające na proces dydaktyczno – wychowawczy.
Ustosunkowując się do postawionych w pracy problemów można stwierdzić, iż w dzisiejszych czasach efekty pracy nauczyciela zależą od dobrego przygotowania merytorycznego, ciągłego podnoszenia i uzupełniania kwalifikacji w ścisłym związku z postępem nauki.
Nie da się jednoznacznie określić cech, jakimi powinien charakteryzować się dobry nauczyciel, lecz powinna być to osoba z pasją wykonująca swój zawód, lubiąca i rozumiejąca młodzież, wrażliwa na jej problemy i zawsze gotowa służyć pomocą.
Rola nauczyciela w środowisku wiejskim jest nie tylko godna podkreślenia ze względu na fakt, iż jest on często jedynym źródłem wiedzy dla swoich uczniów, ale też prekursorem wiedzy i animatorem kultury. Nie można pominąć tu też nauczyciela jako osoby wnoszącej znaczny wkład w działalność społeczności lokalnych.
W powszechnym przekonaniu samych pedagogów funkcjonuje przekonanie o niezwykłej misji tego zawodu. Jednakże zawód nauczyciela postrzegany jest dziś w społeczeństwie niekorzystnie w stosunku do innych zawodów, co rzutuje na pracę samych nauczycieli i dobór do tego zawodu.
Z przeprowadzonych badań wynikają następujące wnioski:
1. W związku z coraz większymi oczekiwaniami w stosunku do nauczycieli powinien ulec zmianie system kształcenia i dokształcania nauczycieli tak, aby nadążał za rozwojem nauki i bardziej dostosowywał się do potrzeb pedagogów.
2. Mimo zmian, jakie zachodzą w postawach młodzieży w ostatnich latach, szkoła, mimo spadku swojego autorytetu, ma nadal znaczący wpływ na kształtowanie osobowości młodych ludzi i w związku z tym powinna intensyfikować swoje działania nie tylko wokół kształcenia ale i wychowania.
3. Osiąganie jak najlepszych efektów kształcenia i wychowania oraz upowszechniania wartości kultury może odbywać się tylko przy stworzeniu nauczycielowi dobrych warunków życia i pracy, by mógł on ciągle zmieniające się zadania kształcenia i wychowania skutecznie realizować.


Niniejsze opracowanie stanowi tylko zarys badania. Szersze informacje o programie, stosowanych narzędziach i uzyskanych wynikach można uzyskać pod adresem :
Publiczne Gimnazjum w Dobrem; ul. Szkolna 9A; 88-210 Dobre; tel. 054 2850987