Dariusz Wochna
ETYKA ZAWODOWA NAUCZYCIELA

W polskiej tradycji filozoficznej sięgającej do początków XII wieku myśl etyki nie zajmowała eksponowanego miejsca, ustępując zagadnieniom przyrodniczym i społeczno-politycznym. Np. w Akademii Krakowskiej (XIV w.) stanowiła fragmentaryczne odbicie różnych koncepcji filozofii europejskich. Dopiero w XX wieku etyka stała się przedmiotem bardziej systematycznych badań, np. Leona Petrażyckiego stojącego na stanowisku, że normy, nakazy i zakazy etyki są wynikiem emocji wytwarzających prawidła postępowania.
Tadeusz Kotarbiński stworzył etykę niezależną, uznającą, że najważniejszym celem człowieka jest osiągnięcie szczęścia. Etyka Kotarbińskiego ma charakter naturalistyczny i pragmatyczny. Rozwinął on teorię etyczną, zapoczątkowaną zainteresowaniami etyką utylitarystyczną, czego dowodem są prace: Utylitaryzm a etyka litości (1914), Utylitaryzm w etyce Milla i Spencera (1915). W 1957 został opublikowany jego wykład: Niektóre problemy etyki niezależnej. W nim dokonał podziału etyki na etykę w węższym i szerszym znaczeniu. Pierwsza z nich obejmowała dociekanie tego, jakie czyny, zamiary, motywy postępowania zasługują na szacunek, a jakie na pogardę. Druga zajmowała się odpowiedziami na pytanie: jak żyć.
W szkicu Trzy główne problemy z 1964 etykę definiuje Kotarbiński jako teorię racjonalnego kierowania życiem duchowym człowieka. Całość zbioru Pism etycznych Kotarbińskiego wydanych w 1987 składa się z pięciu części. Czwartą z nich wypełniają Medytacje o życiu godziwym.
Wśród współczesnych etyków polskich należy wymienić księdza Józefa Tischnera, autora prac o charakterze filozoficznym i literackim podejmujących zagadnienia etyki m.in. Etyka solidarności (1981). Myślenie według wartości (1982). Poglądy filozoficzne i społeczne Tischnera odznaczają się szerokością spojrzenia, umiarem i skłonnością do pojednawczego dialogu, dzięki czemu zyskały uznanie i popularność.
Etykę można rozpatrywać jako:
1) ogół ocen i norm moralnych przyjętych w danej zbiorowości społecznej (narodowej, religijnej, zawodowej itp.), często rozumiana jako synonim moralności.
2) konkretny system etycznych poglądów i zasad moralnych (np. etyka buddyzmu, niezależna etyka T. Kotarbińskiego).
3) nauka o moralności, jako jedna z dziedzin filozofii (aksjologii). Współcześnie przez etykę rozumie się dyscyplinę zajmującą się moralnością zarówno w aspekcie opisowym (etyka opisowa), jak i normatywnym (etyka normatywna).
Dalsza część referatu poświęcona będzie etyce zawodowej nauczyciela.

Etyka zawodowa, deontologia, to zbiór norm moralnych określających postępowanie przedstawicieli danego zawodu. Etyka zawodowa przybiera często formę kodeksu etycznego danego zawodu, opisującego akceptowany społecznie ideał.
Temat etyki zawodowej wciąż pozostaje w cieniu wszelkich pilnych spraw w procesie dalszego dynamicznego rozwoju zastosowań. Tak już jest, że sprawy pilne mają u nas prymat nad ważnymi. Etyka zawodowa jest właśnie przykładem sprawy ważnej, którą pozostawia się na boku, gdyż wydaje się mało zyskowna. Nie mniej ważną przyczyną jest odziedziczone po dziadku Karolu M. przeświadczenie, że w kapitalizmie etyka jest nie tylko niepotrzebna ale wręcz szkodliwa. Uważamy często, że etyka jest zawracaniem głowy. W razie potrzeby możemy przecież użyć przepisów prawa. Zaangażowanie do procesów przygotowawczych prawników w bardzo wielu projektach tylko dezorganizuje pracę i opóźnia efekty. Włączenie się ich do prac w końcowej fazie zamierzenia oznacza zwykle poważne kłopoty. Pamiętajmy, że prawnicy są jak bobry: dostają się do strumienia i tamują jego bieg (J.Naisbitt).
Znaczenie regulacji prawnych jest mniejsze, niż nam się to wydaje. Dowodzi tego praktyka jak też niezliczone pogłoski. W kraju, w którym mówi się, że prawo jest po to, by je obchodzić, powinno się rozumieć, że jedyną drogą uzdrowienia sytuacji może być przyjęcie kodeksów etycznych i ich respektowanie w środowiskach zawodowych. Naiwne? Może, ale nie tak jak wiara w instytucje i system prawny. U nas już od lat nie istnieje ona a zaufanie do instytucji systemu prawnego jest przerażająco niska. A jeśli nie znajdziemy sposobu uporządkowania praktyk np. praktyk brania „łapówek”, zgodzimy się na degradację wielu zawodów, w tym zawodu nauczyciela czy lekarza.
Gospodarowanie na swoim jest u nas postrzegane jako jednoznacznie kryminogenne. Jeśli chcesz pracować u siebie, musisz kraść, oszukiwać, przekupywać – łamać prawo – bo inaczej przepadniesz. Takie opinie młodych przedsiębiorców i menedżerów przerażają. Twierdzą też często, że tak jest wszędzie, nie tylko u nas. Skąd to przekonanie? To proste. W szkołach etyka, jeśli jest, traktuje się ją wciąż marginalnie. Nauczycieli zastępują praktycy, którzy postępują nieetycznie i wciąż w tym systemie prawnym noga się im nie powinęła.
Etyka jest podstawą powodzenia wszelkich działań. Etyka zawodowa wyznacza ramy postępowania zgodnego z ogólnymi regułami przyjętymi przez środowisko zawodowe jako imperatywy postępowania profesjonalnego, uczciwego, solidnego, koleżeńskiego oraz respektowania pożądanych relacji z otoczeniem społecznym. Kodeksy etyczne są, w przeciwieństwie do praw państwowych, krótkie i zwarte. Inaczej mówiąc są mało konkretne i nie mówią co znaczy np. działać zgodnie z interesem społecznym, unikać krzywdzenia innych, postępować zgodnie z najlepszą wiedzą i regułami sztuki czy odmawiać łapówek w każdej postaci. Każdy musi sam decydować.

Etyka zawodowa nauczyciela wiąże się z jego odpowiedzialnością za życiowe postawy wychowanka. Pod tym względem rola nauczyciela w szkole przed reformą oświaty była łatwiejsza polegała, bowiem głównie na przekazywaniu wiedzy i doświadczeń. Dziś w dobie reformy systemu edukacji wzrasta odpowiedzialność nauczyciela za rozwój psychofizyczny dziecka, za samo dziecko i wobec dziecka.
Współczesna szkoła winna zapewnić swym absolwentom nie tylko określony zasób wiedzy, lecz przede wszystkim umiejętność samodzielnego jej zdobywania w toku własnej aktywności poznawczej. Powinna stworzyć możliwości do kształtowania umiejętności adaptacji do szybko zmieniających się warunków życia. Wykształcić takie cechy, jak: elastyczność w myśleniu i działaniu, przedsiębiorczość, aktywny i kreatywny stosunek do tego, co zaistniałe. Prof. B. Suchodolski pisał: “...być może, że człowiek jest bardziej człowiekiem, im śmielej przekracza swe własne osiągnięcia i swe własne granice...” (B.Suchodolski, 1972, s. 98).
Wyniki w zakresie kształtowania postaw uczniów, zależą w znacznym stopniu od tego, jakie wartości etyczne reprezentuje nauczyciel. Sama osobowość nauczyciela jest elementem wpływu wychowawczego. Postępowanie nauczyciela, ocena tego, co jest, a co nie jest moralne, nie może być dokonywana „na wyczucie”. Nie wystarczają też takie ogólne normy, jak życzliwość, sprawiedliwość i rzetelność w traktowaniu uczniów. Nauczyciel musi wiedzieć czy i jak jego postępowanie kształtuje sylwetkę moralną ucznia.
Zawód nauczyciela obowiązują następujące normy etyczne:
• Obowiązki moralne wobec wychowanków i uczniów;
• Obowiązki moralne wobec własnej grupy zawodowej;
• Obowiązki moralne wobec środowiska lokalnego i całego społeczeństwa.
Bardzo istotnym problemem etycznym w zawodzie nauczyciela jest zgodność poglądów z postępowaniem. Postawa nauczyciela oddziałuje z dużą sugestywnością na ucznia i wywiera istotny wpływ na proces jego rozwoju. Uczeń jest wnikliwym obserwatorem i szybko zorientuje się, że nauczyciel co innego mówi na lekcji, a inaczej postępuje w życiu prywatnym.
Prócz obowiązujących nauczyciela reguł etyki zawodowej takich jak, zgodne współżycie z zespołem nauczycielskim, realizacja zadań dydaktyczno-wychowawczych szkoły, godne zachowanie się w szkole i poza nią, kierowanie się w postępowaniu wobec uczniów zasadą sprawiedliwości i równości, istnieją zasady etyki ogólnej. Trudno wyobrazić sobie nauczyciela, który spełnia te wszystkie normy, będąc jednocześnie w życiu prywatnym niemoralny. Kto nie przestrzega zasad etyki ogólnej (moralności) na co dzień, nie będzie nauczycielem przestrzegającym nie pisanych praw zawodu nauczyciela.
Szczególnie ważne jest to w dobie reformy oświaty, gdzie zadaniem szkoły winno być przede wszystkim kształtowanie świadomości planu życiowego i dążności do jego realizacji. Wszak określenie planów życiowych stanowi czynnik motywujący długoterminową aktywność człowieka. Są podstawowym czynnikiem ukierunkowania osobowości, przez którą rozumieć należy “trwałe i nadrzędne tendencje motywacyjne jednostki” (T. Mądrzycki, 1996, s. 85). Na tworzenie planów życiowych istotny wpływ mają między innymi: motywacja wewnętrzna, zainteresowania, pogląd na świat, system wartości, pojęcie własnej osoby, wzór do naśladowania (np. nauczyciel). Plany stanowią pewną formę kształtowania przyszłości. Przyszłość zaś określona w postaci planów w istotny sposób wpływa na teraźniejszość, jak również motywuje aktualne działanie człowieka. Dlatego tak ważne jest, by nauczyciel swoim postępowaniem, wskazywał wychowankom właściwą drogę, by motywował ich do aktywności życiowej.
Nie zawsze jednak normy etyki zawodowej pokrywają się z etyką ogólną, Są pewne odstępstwa, z którymi nie wszyscy się muszą zgadzać. Normy etyki ogólnej obejmują rozwiązania ekstremalne. Etyka zawodowa zaś rozwiązania te jedynie opisuje, uwzględniając warunki danego zawodu.
Sformułowana przeze mnie teza o odstępstwie norm etyki zawodowej od norm etyki ogólnej (np. w przypadku lekarza, który ze względu na dobro pacjenta okłamuje go w sprawie stanu jego zdrowia) nie ma na celu afirmacji kłamstwa. Kłamstwo zawsze jest złe, ale niekiedy jest mniejszym złem niż okrucieństwo prawdy, która z kolei bywa mniejszym dobrem niż wartość zdrowia czy życia. Zabicie człowieka jest zawsze złem, jednak dopuszcza się je w obronie własnej.
Myślę, że każdy nauczyciel, winien kierować się w swoim postępowaniu normami etyki ogólnej, nie zapominając jednak, że nie zawsze dobre dla dziecka jest to, co jest dobre dla nauczyciela.
Nauczyciel powinien pamiętać, że:
• Jeśli dziecko żyje w atmosferze krytyki, uczy się krytykować.
• Jeśli dziecko żyje we wrogości, uczy się walczyć.
• Jeśli dziecko żyje w śmieszności, uczy się wstydzić.
• Jeśli dziecko żyje w zawstydzeniu, uczy się być winnym.
• Jeśli dziecko żyje w tolerancji, uczy się cierpliwości.
• Jeśli dziecko żyje w atmosferze zachęty, uczy się zaufania.
• Jeśli dziecko żyje w atmosferze pochwały, uczy się doceniania.
• Jeśli dziecko żyje w uczciwości, uczy się sprawiedliwości.
• Jeśli dziecko żyje w bezpieczeństwie, uczy się mieć wiarę.
• Jeśli dziecko żyje w atmosferze doceniania, uczy się lubić siebie.
• Jeśli dziecko żyje w zgodzie i przyjaźni, uczy się znajdować w świecie miłość.

Koneck, 2001r.
mgr Dariusz Wochna, dyrektor Zespołu Szkół w Konecku.