Krzysztof Wołejko
ANALIZA PRZYPADKU PROBLEMU WYCHOWAWCZEGO

I. Identyfikacja problemu
W roku szk. 1999/2000 wychowawczynie jednej z klas 1-szych zgłosiła do dyrekcji szkoły problem dotyczący ucznia z jej klasy, Patryka M.
Od dłuższego czasu chłopiec przysparzał wiele kłopotów swoim nietypowym zachowaniem. Regularnie dezorganizował pracę podczas lekcji, chodząc pod ławkami, rozrzucając przybory własne i innych uczniów, ścierając treści zapisane przez nauczyciela na tablicy, bijąc, opluwając dzieci i wychowawcę, samowolnie opuszczając salę lekcyjną, często przez okno.
Wychowawca ma podejrzenia, że dziecko podlega w domu przemocy fizycznej i psychicznej. Wielokrotnie widać było na ciele Patryka podejrzanie wyglądające ślady, mogące być efektem bicia.

II. Geneza i dynamika zjawiska
Omówiono przypadek z pedagogiem i psychologiem szkolnym, przyjęto określony plan działania. Rozpoczęto od rozpoznania środowiska domowego i rodzinnego dziecka. Okazało się, że w roku poprzednim, chłopiec uczęszczał do „oddziału zerowego” w przedszkolu, gdzie wg relacji matki, nie sprawiał żadnych kłopotów wychowawczych. Dziecko urodziło się zdrowe, bez stwierdzonych mikrouszkodzeń lub jakichkolwiek innych zaburzeń wczesnorozwojowych. Matka przyznała, że jest to jej panieńskie dziecko, które nie zna swojego biologicznego ojca. Patryk nosi nazwisko panieńskie matki, która od kilku lat jest w związku małżeńskim z innym mężczyzną. Posiadają wspólne dziecko – syna o 2 lata młodszego od Patryka. Matka nie pracuje zawodowo. Ojczym ma przeszłość kryminalną, od pewnego czasu na zwolnieniu warunkowym – pracuje dorywczo.
Podczas wywiadów środowiskowych ustalono, że rodzina mieszka w bardzo trudnych warunkach lokalowych – w budynku komunalnym, z zastępczymi mieszkaniami dla osób wyeksmitowanych za uchylanie się od płacenia czynszu. Mieszkanie składa się z pokoiku i maleńkiej kuchni. Sanitariaty mieszczą się na korytarzu i są wspólne dla wszystkich mieszkańców. Dziecko nie ma wydzielonego miejsca do odpoczynku i nauki. Śpi razem z bratem w jednym łóżku.
Rodzina znajduje się pod opieką Ośrodka Pomocy Społecznej w Legionowie. Patryk korzysta z bezpłatnego dożywiania w szkole oraz z innych form pomocy finansowej i rzeczowej.
Rodzina nie cieszy się wśród mieszkańców dobrą opinią. Ojciec chłopca uchodzi za osobę agresywną, nadużywającą alkoholu i wywołującą awantury. Widoczny jest lęk sąsiadów przed udzielaniem informacji na temat rodziny Patryka. Ci, którzy zgodzili się mówić zastrzegli sobie anonimowość.
Równolegle z opisanymi wyżej działaniami, psycholog przeprowadzał rozmowy z dzieckiem oraz badanie kwestionariuszowe. Chłopiec udzielił odpowiedzi na „Test 100 pytań”. Wynikło z niego bezspornie, że dziecko podlega w domu przemocy fizycznej i psychicznej, i że ma bardzo złe relacje z ojczymem. Okazało się że dla Patryka wielkim ciężarem jest fakt, że nosi inne nazwisko niż jego brat.
Podejrzenie, że dziecko może być bite potwierdziła również pielęgniarka szkolna, która kilkakrotnie stwierdziła ślady bicia na jego ciele.

III. Znaczenie problemu i prognoza
W obliczu zebranych materiałów i dokonanych ustaleń, zdecydowano, że sprawa kwalifikuje się do natychmiastowego zgłoszenia do Sądu Rodzinnego. Założono, że najprawdopodobniej problemy emocjonalne Patryka maja swoje źródło w źle funkcjonującym domu rodzinnym, który nie zapewnia dziecku poczucia bezpieczeństwa, akceptacji i miłości. Dziecko ma bardzo niskie poczucie własnej wartości, czuje się odrzucone przez rodzinę i niepotrzebne. Rodzice wyzwalają w Patryku negatywne emocje. W związku z powyższym nie są dla szkoły gwarantem jego bezpieczeństwa i prawidłowego rozwoju.

IV. Zastosowane rozwiązania
W szkole dziecko zostało otoczone szczególną opieką wychowawczą. Poza tym psycholog rozpoczęła prowadzenie systematycznej terapii. Sprawę zgłoszono też do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie. Zgłoszono wniosek o umożliwienie udziału w terapii całej rodzinie Patryka. Terapię podjęła tylko matka z dziećmi, ojczym odmówił.
W celu objęcia chłopca pełniejszą opieką wychowawczą załatwiono mu zajęcia pozalekcyjne w Ognisku Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Legionowie.
Postanowieniem Sądu Rodzinnego Patryk otrzymał nadzór kuratora (zarówno zawodowego jak i społecznego), zaś rodzicom ograniczono zakres władzy rodzicielskiej.
Szkoła nawiązała współpracę z kuratorami, dzielnicowym, oraz funkcjonariuszami Wydziału ds. Nieletnich Komendy Powiatowej Policji.
Patryk został zdiagnozowany w Rodzinnym Ośrodku Diagnostyczno-Konsultacyjnym (RODEK) w Warszawie. Znalazł się pod stałą opieką psychiatryczną i psychologiczną. Uczestniczył w wakacyjnym turnusie terapeutycznym w specjalistycznym sanatorium dla dzieci w Józefowie. Jest też leczony farmakologicznie.

V. Scenariusz prognostyczny
Podjęte działania spowodowały korzystną zmianę jeśli chodzi o zachowanie dziecka w szkole. Chłopiec stał się bardziej radosny, mniej agresywny i konfliktowy. Miewa jednak nieoczekiwane i niewytłumaczalne ataki złości. Nadal jego największym problemem jest panowanie nad własnymi emocjami. Wymaga stałej terapii i bardzo konsekwentnej pracy wychowawczej.
Od dawna nie zaobserwowano oznak przemocy fizycznej. Nie można wykluczyć jednak niewłaściwego oddziaływania rodziców na psychikę dziecka. Dostrzegalna jest pozytywna zmiana w postawie matki wobec dziecka. Podjęła ona ścisłą współpracę ze szkołą. Respektuje wszystkie ustalenia. Natomiast ojczym zachowuje postawę całkowicie bierną.
Jeśli matce Patryka nie uda się wpłynąć na zmianę postawy męża istnieje obawa, że nie uda się osiągnąć w pełni zamierzonych efektów.

KRZYSZTOF WOŁEJKO
Dyrektor Szkoły Podstawowej nr 1 w Legionowie
kwolejko@poczta.fm