Elżbieta Pawłowska
ALTERNATYWNE UJĘCIE WYCHOWANIA WCZESNOSZKLNEGO W OPARCIU O TWÓRCZĄ AKTYWNOŚĆ DZIECKA

Edukacja wczesnoszkolna jest odzwierciedleniem aktualnego ładu społecznego a zarazem oddziaływuje na ten ład. Nowe wzorce, modele edukacji kształtują się w wielu krajach. Następujące przeobrażenia teorii i praktyki pedagogicznej świadczą o tworzeniu edukacji, którą określić można jako podmiotową - uwzględniającą pełne prawa wszystkich uczestników procesów edukacyjnych do współdecydowania zarówno o celach edukacji, jak o jej treściach, strategii realizacji procesów, modelach, środkach, formach organizacyjnych, wszelkich warunkach aktywności o charakterze oświatowym. Paradygmat edukacji podmiotowej prowadzi do poszukiwań alternatywnych rozwiązań w praktyce wychowania.
Na świecie jest wiele bardzo różnych koncepcji edukacji wczesnoszkolnej. Pewne zmiany obserwujemy w naszych placówkach. Coraz bogatsze i bardziej zróżnicowane są formy współpracy z rodzicami, które nabierają charakteru kontaktów partnerskich. Zwiększa się także swoboda interpretacyjna programu, co wpływa korzystnie na pracę placówek.
Wychodząc z założenia, że reforma pobliskiej oświaty nie powinna odbywać się bez refleksji nad jej "pierwszym szczeblem" postawiłam zatem pytanie jaką rolę w ujęciu alternatywnym odgrywa twórcza aktywność dziecka.
Kierując się bowiem słowami Marii i Anna Foltys można stwierdzić, że "mylą się Ci, którzy sądzą, że można twórczość dziecka włączyć w określone ramy dni i godzin zajęć ku temu przeznaczonymi. Z twórczości na "zawołanie" nic nie wyjdzie, czynnikami pozwalającymi na organizowanie powszechnego wychowania są czas i warunki na codzienną twórczą działalność".
Należy bowiem pamiętać, że najbardziej twórczym artystą jest ten, który nie pracuje na święto, lecz codziennie, zachowując ciągłość swojej pracy. Dzięki tej ciągłości, przeplatanej zabawą, dziecko dostrzega w swoim otoczeniu coraz więcej nowych rzeczy i coraz lepiej realizuje swoje zamierzenia.
W realizacji tych zamierzeń może jedynie pomóc wychowanie alternatywne.

1. Cechy charakterystyczna dla wychowania alternatywnego.
Cechą konstytutywną wychowania alternatywnego jest przede wszystkim otwarcie na to, co go otacza, co postępowe i twórcze, co pobudza dzieci i uczniów do samodzielnej, a nawet samorzutnej aktywności poznawczej, co kształtuje i rozwija ich zainteresowania, zaspokaja różnorakie potrzeby intelektualne i emocjonalne, wdraża do samokształcenia, stymuluje grupowe formy pracy, słowem - sprzyja wielostronnemu rozwojowi dzieci, młodzieży i dorosłych. Autorzy tego "wyznania wiary" alternatywnych rozwiązań edukacyjnych są przekonani, że szkoła taka musi być wolna od niedostatków czy wręcz błędów charakteryzujących obecny stan wychowania.
Zdaniem autorów wychowania alternatywnego, należy wprowadzić model, w którym dziecko będzie równocześnie podmiotem i przedmiotem nauczania - uczenia się. Rola nauczyciela jest drugorzędna. Nauczyciel operacjonalizuje ogólne cele nauczania i wychowania dobiera stosowne do ich realizacji metody i treści uwzględniając przy tym posiadane przez dzieci doświadczenia, ich możliwości i zainteresowania, a także formułowane przez nich propozycje tematyczne, organizacyjne i metodyczne.

2. Pojęcie i wychowawcze aspekty twórczej aktywności dziecka.
W wychowaniu wczesnoszkolnym twórcza aktywność dziecka odgrywa niezmiernie ważną rolę o czym między innymi świadczą poglądy wielu autorów zajmujących się tym tematem. I tak na przykład Gloton i Clero konkretyzują pedagogikę twórczej aktywności, zwłaszcza w zakresie procesów wychowania przez sztukę. Ukazuje znaczenie ekspresji w sztukach plastycznych, dziedzinie muzyki i słowa mówionego i pisanego.
Autorzy formułując cel swobodnego wychowania twierdzą, że sztuka jest środkiem, a nie celem wychowania. Celem jest człowiek i pełna twórcza osobowość, kształtowana w warunkach swobodnych, w pełnym porozumiewaniu się z wychowankami, rówieśnikami i stymulującym otoczeniu, w sytuacjach sprzyjającym właściwym motywacjom, działaniom i zainteresowaniom, w harmonijnym związku z doświadczeniem wewnętrznym. Celem wychowania przez szkołę jest zatem dopomóc w kształtowaniu istoty harmonijnej, swobodnej, zdolnej do życia we wspólnocie, istoty w pełni odpowiedzialnej, umiejącej odkryć sztukę życia.
Termin "twórczość" jest terminem wieloznacznym. W toku dziejów kultury europejskiej ukształtowały trzy różne pojęcia określane tym samym mianem:
1. Pierwsze zaczęło kształtować się u schyłku starożytności. Zgodnie z nim, twórczość odnosić się ma wyłącznie do działalności Boga, który dzięki swej wszechmocy stworzył, czy też nieustannie tworzy świat, do czego człowiek z istoty swej jest niezadowolony. Przy takim pojmowaniu twórczości, słowo "twórca" jest synonimem słowa "Bóg", twórczość ogranicza się do jednego z atrybutów boskich, a jej nazwa należy do słownika teologii.
2. Drugie pojęcie twórczości uformowało się dopiero w XIX wieku. Zgodnie z nim twórczość odnosi się ma tylko do sztuki, do działalności artystycznej, do robienia rzeczy nowych, a fikcyjnych, z pewnego tworzywa utożsamionego najczęściej ze słowem. Słowo "twórca" jest synonimem słowa "artysta".
3. Trzecie współczesne pojęcie twórczości jest pojęciem najszerszym a zarazem najbardziej mglistym, ma zastosowanie do całej kultury ludzkiej, do różnych sfer ludzkiej aktywności, do sztuki, nauki, techniki. Cechą wyróżniającą twórczość (w tym rozumieniu) spośród innych działań i wytworów jest najczęściej nieokreślona nowość. Słowo "twórca" jest synonimem słowa "człowiek", twórczość jawi się jako atrybut istoty człowieka, a jej nazwa znajduje zastosowanie w najróżniejszych dziedzinach życia.
Do najczęściej przyjmowanych zaś kryteriów zalicza się nowość w sensie obiektywnym, użyteczność, wartość społeczną, zasięg społecznego oddziaływania.
Tak więc można stwierdzić, że człowiek kształtuje się dzięki aktywności twórczej. Każdy człowiek jest tym co stworzył dla siebie i innych w toku indywidualnego procesu samorealizacji. Pojawiają się więc różne rodzaje aktywności artystycznej: sztuki plastyczne, ekspresja muzyczna, słowa i poetycka - jako najbardziej naturalne dla dziecka przejawy ekspresji twórczej. Mówiąc więc o formułowaniu osobowości przez ekspresję twórczą należy stwierdzić, że aktywność twórcza wynika z równoległego działania składników psychospołecznych, wychowanie może oddziaływać na te składniki, tworzyć je, uaktywniać i rozwijać, może uczynić jednostki twórczymi, zaś jednostki twórcze może znaleźć w swojej aktywności motywacje występujące by przejść od postawy twórczej do twórczości.Guilford i Lowenfeld zgodnie twierdzą, jeżeli chcemy wyposażyć dzieci w postawę twórczą, a następnie uczynić je twórcami należy kształtować i rozwijać w nich przede wszystkim wrażliwość na świat, płynność i mobilność myślenia, oryginalność i zdolność do przeobrażania rzeczy, analizy i syntezy.
Nie bez znaczenia w kształtowaniu twórczej aktywności dziecka jest rozwój mowy i myślenia w czym pomocne są między innymi pytania alternatywne pobudzające przede wszystkim werbalną aktywność dziecka."... Pytania - według S. Szumana - są wyrazem myśli, potrzebę wyjaśniania twórczości. W pytaniach przypada dziecku w udziale odkrywanie i rozwiązywanie problemu…" Pytania alternatywne należą do tych, które rozbudzają dziecięcą wyobraźnię, pozwalają poznać bliżej rzeczywistość, rozbudzają myślenie dziecka. Poszukując odpowiedzi, dziecko nie opiera się na bezpośredniej obserwacji rzeczywistości. Jest zmuszone do uruchomienia swojej wyobraźni.

3. Warunki i charakterystyczne sposoby rozwoju twórczej aktywności dziecka w ujęciu alternatywnym.
Rozwój twórczej aktywności dziecka w wieku wczesnoszkolnym to niewyczerpalny temat do obserwacji, rozmów i działań. W toku codziennej pracy z dziećmi można zauważyć, że w procesie tym wyraźny wpływ ma środowisko społeczne, przyrodnicze i techniczne. Podstawowym źródłem inspiracji twórczej jest otaczający świat, a pierwszoplanową postawę środowiska jest człowiek. Na podstawie obserwacji można stwierdzić, że dzieci przedstawiają ten świat przy pracy, w czasie wypoczynku, zabawy. Wiele miejsca w swoich pracach plastycznych, wypowiedziach zajmują one same. W rozwoju twórczej aktywności dziecka musimy wykorzystać wszelkie formy i metody inspirowane m. in. poprzez wycieczki, pogadanki, ilustracje, wiersze oraz opowiadania i wspomniane już wcześniej pytania alternatywne.
Podkreślić tu należy, że dzieci w wieku wczesnoszkolnym bardzo lubią odpowiadać na pytania typu: "co by było - gdyby?"; "Czy to na pewno tak, a może inaczej…?";"Gdybyś mógł, to co byś zmienił?" Wypowiedzi dzieci w zaskakujący sposób są często żywe i niezwykle oryginalne, pobudzające aktywność werbalną nawet najbardziej nieśmiałych dzieci. Wpływają na ich wyobraźnię, a także na przebieg działania, w którym konkretyzują w swoisty sposób swoje myśli. Nauczyciele nie poprawiają wypowiedzi dzieci, każda propozycja i sąd są akceptowane. Przeprowadzając obserwacje można stwierdzić, że w takich sytuacjach dzieci ujawniają umiejętności przekazywania swoich myśli w sposób bardzo dojrzały, np. na pytanie co by było, gdyby Słońce przestało świecić Jacek odpowiedział - gdyby Słońce przestało świecić, zgasłoby życie na globie ziemskim, zaś Tomek - zapanowałaby ciemność - Monika - nie byłoby roślin, a może by jakieś były, ale byłoby ich nie widać, oni kolorów kwiatów, wszystko byłoby czarne jak noc.
Każdy nauczyciel rozwijając twórczą aktywność dziecka musi wziąć pod uwagę nie tylko zadania stawiane przez program, ale również szereg różnych czynników, od których zależy ich realizacja. Czynniki te wiążą się przede wszystkim z osobą nauczyciela, bazą materialną szkoły, właściwościami psychofizycznymi dziecka oraz z odpowiednimi warunkami do pracy również w domu. Musimy pamiętać, że tylko dobrze przygotowany do pracy nauczyciel jest w stanie realizować powyższe zadania. Praca z dziećmi, jeżeli ma przynieść dobre efekty musi charakteryzować się przede wszystkim systematycznością. Nauczyciel zmierzając do zainteresowania dzieci twórczością musi być staranie przygotowany do pracy, bowiem wszelka działalność przypadkowa, chaotyczna, bez przewidywania właściwych środków realizacji nie przyniesie korzyści.
Każdy nauczyciel zdaje sobie również sprawę, że tylko rzetelna wiedza o potrzebach dziecka i sposobach ich zaspakajania umożliwia osiągnięcie pozytywnych rezultatów wychowawczych. Nie bez znaczenia jest włączenie dzieci w proces planowania i organizacji pracy, a także stosowanie różnych form i metod do których zaliczamy przede wszystkim:
- metodę samodzielnych doświadczeń,
- metodę kierowania własną działalnością,
- metodę zadań stawianych dziecku,
- metody obserwacji i pokazu,
- metoda przykładu osobistego nauczyciela,
- metoda przystępniania sztuki,
- rozmowy, opowiadania, zagadki,
- objaśnianie i instrukcje,
- sposoby społecznego porozumiewania się,
- metoda żywego słowa.
Chcąc rozwijać twórczą aktywność dziecka nauczyciel musi wejrzeć głębiej w tę sprawę, a więc kształtować odpowiednią postawę, potrzeby kulturalne i estetyczne, bowiem te czynniki są warunkiem rozwijania twórczej aktywności. Nie bez znaczenia jest stosowanie wszelkich środków dydaktycznych, form organizacyjnych takich jak zajęcia w małych grupkach, zajęcia indywidualne czy też zajęcia z całą grupą. Na podstawie obserwacji i rozmów z nauczycielami a także z rodzicami można stwierdzić, że kształtowanie się czynników motywacyjnych rozwoju twórczej aktywności towarzyszyć winny przede wszystkim zrozumienie, aprobata, uświadomienie korzyści i skutków działania oraz akceptacja i zadowolenie z warunków pracy, dążenia do współdziałania z kolegami, zacieśniania z nimi kontaktów.
Nastawienia negatywne, rozczarowania powstają w związku z przeżyciami dzieci i hamują naturalny rozwój powyższych czynników. Należy podkreślić, że wszelkie oddziaływania na dziecko nie mogą być sporadycznymi reakcjami i interwencjami tylko ze strony nauczyciela. Proces rozwijania twórczej aktywności nie będzie przebiegać prawidłowo, jeżeli nauczyciel nie uwzględni tu współpracy z domem rodzinnym, do którego realizacja powyższego założenia powinna być przenoszona w całej rozciągłości. Zarówno nauczyciele, jak i rodzice zgodnie twierdzą, że dla prawidłowego rozwoju alternatywnego procesu wychowania w oparciu o twórczą aktywność dziecka nie jest obojętne, jakie są układy między tymi środowiskami oraz jak siebie i swoje role widzą obie strony oraz jakie reprezentują postawy wobec siebie nawzajem, jak również wobec dziecka.
Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że rozwijanie twórczej aktywności jest tematem ważnym i ciekawym, zwłaszcza dla dzieci, o co właśnie nam, chodzi. A przy pomocy nauczycieli, rodziców i w końcu przy własnej inicjatywie dzieci poznają dorobek społeczny wielu pokoleń oraz rozwiną i zostaną prawidłowo przygotowane do rozumienia istoty wartości twórczej aktywności.

4. Wizje alternatywnego wychowania w oparciu o twórczą aktywność dziecka.
Aby scharakteryzowane w powyższych rozdziałach problemy alternatywnego wychowania w oparciu o twórczą aktywność dziecka znalazły swoje miejsce w szkole należy przede wszystkim zastanowić się jakie sposoby postępowania nauczyciela z dziećmi winny być uwzględnione w tym procesie. Tak, więc wydaje się, iż założeniem głównym winno być przede wszystkim:
- uwrażliwienie dzieci na bodźce istniejące w otoczeniu,
- zachęcanie do manipulowania przedmiotami,
- uczenie sposobów systematycznej analizy i oceny każdego pomysłu,
- uczenie tolerancji wobec nowych idei.
W założeniach programowych nauczyciel nie może zapomnieć o tym, aby strzec się przed narzucaniem sztywnych schematów, bowiem wolność, swoboda działania, możliwość wyboru to bardzo ważne przesłanki pracy twórczej. Tworzenie i utrwalanie w grupie twórczej atmosfery charakteryzującej się brakiem kontroli, przyzwoleniem, nieskrępowaniem, poczuciem bezpieczeństwa, brakiem lęku, wspólną pracą, estetycznością działania to kolejny warunek alternatywnego wychowania.
Nie bez znaczenia jest uczenie dzieci by ceniły swe myślenie twórcze, bowiem nabywanie pomysłów twórczych przez uczniów umożliwia późniejszą właściwą ocenę ich wartości, analizę, modyfikację, zastąpienie nowymi, bardziej oryginalnymi ideami.
Nauczyciel nie może zapomnieć także o dostarczaniu informacji dotyczących procesu twórczego, a w tym rozwijać obawy, których źródłem są arcydzieła. Doskonałość arcydzieł budzi, bowiem u dzieci często lęk, że nigdy nie osiągnie się takiej perfekcji. Jeżeli dzieci poznają wszystkie etapy tworzenia danego dzieła przestaną sądzić, że leżą poza granicami ich możliwości, uwierzą, że potrafią stworzyć podobne dzieła. Wspieranie dzieci, stworzenie sytuacji wymagających twórczego myślenia, Zapewnienie dzieciom zarówno okresów wzmożonej aktywności, jak i względnego spokoju, udostępnienie środków niezbędnych do realizacji pomysłów oraz utrwalanie zwyczaju pełnej realizacji pomysłów, zachęcanie do zdobywania wiedzy z różnych dziedzin to kolejne warunki, które muszą być uwzględnione w procesie alternatywnego wychowania w oparciu o twórczą aktywność. A w końcu należy pamiętać, że twórcze dziecko będzie czuło się dobrze tylko w takiej szkole, w której spotyka nauczycieli gotowych i cierpliwych wysłuchania jego dzikich pomysłów i chętnie pomagających w realizacji tych pomysłów, radujących się razem z dziećmi z samego faktu tworzenia czegoś nowego niezwykłego, cokolwiek by to było.
Podsumowując powyższe rozważania można stwierdzić, że nie tylko w mojej szkole, ale także i w innych takie założenia winny być postulowane i propagowane. W programie wychowania alternatywnego w nauczaniu wczesnoszkolnym naczelnym założeniem musi wystąpić w przede wszystkim model wychowania otwartego. Dzieci muszą mieć szeroki, częsty i bezpośredni kontakt z rzeczywistością przyrodniczą, społeczną i kulturową, uczyć i wychowywać się nie tylko w szkole, ale i poza nią przede wszystkim łączyć poznawanie otaczającej rzeczywistości z pracą korzystając z pomocy nauczycieli, wychowawców, rodziców i innych nieprofesjonalnych, ale odpowiedzialnych osób dorosłych.
Jak wspomniano już również wcześniej w takiej szkole dzieci muszą często pracować w grupach, a przede wszystkim mieć wpływ na dobór treści i metod oraz środków. Głównym założeniem winno być wychowanie bez presji i przymusu, wyzwalanie pasji działania i poznawania. W mojej szkole nie może zabraknąć także biblioteki, różnych laboratoriów, ośrodków sportowych, muzycznych i plastycznych, warsztatów, kuchni. Chętnie widziałabym kino, obszerną aulę, pomieszczenia do indywidualnej pracy.
Podsumowując należy podkreślić, iż w programie wychowania alternatywnego nie można zapomnieć o zachowaniu równowagi między potrzebami dziecka, a potrzebami współczesnego społeczeństwa, oraz bardzo elastycznie starać się rozwiązać założone problemy zróżnicowania treści i czasu nauki a także metod, form organizacyjnych i środków pracy dydaktyczno-wychowawczej.

5. Zakończenie.
Alternatywne wychowanie w oparciu o twórczą aktywność dziecka jest tematem ważnym i inspirującym. Twórczość jest, bowiem jedynym ze sposobów samorealizacji, pomaga rozwijać wszystkie tkwiące w jednostce możliwości, sprzyja osiąganiu sukcesów a nade wszystkim ma nieocenione znaczenie z punktu widzenia rozwoju społecznego.
Wychowanie alternatywne w naszej polskiej rzeczywistości jest realne i bardzo potrzebne. Tylko przez takie wychowanie można kształtować istoty wolne i zindywidualizowane, posiadające inicjatywę, zdolne do działań twórczych, odpowiedzialnych. Należy dzieci nauczyć by stały się za siebie odpowiedzialne, by przejawiały swoje uzdolnienia, rozwijały swoją aktywność. Dziecko może być twórcze jedynie wtedy, kiedy tworzy sam siebie. W tych warunkach oznacza to do nauczyciela pomóc dziecku w samokształceniu, zgodnie z jego osobistymi motywacjami. Twórczość może się w pełni urzeczywistnić jedynie w otwartym i swobodnym klimacie porozumiewania z drugim człowiekiem, w środowisku bogatym i stymulującym wrażliwość i wyobraźnię, polega przede wszystkim na przeżywanych doświadczeniach osobistych. Zarówno dla dziecka, jak i dla człowieka dorosłego prawo bycia tym, kim się jest w sposób autentyczny i prawo wyboru siebie przez wybór wzorców to nie tylko postawa wszelkiego pozytywnego wychowania, ale także bez wątpienia warunek wszelkiego postępu dla świata przyszłości. Dziecko pozbawione wolności, ciągle pozostające pod krępą opieką, nigdy nie wykonuje ruchów swobodnych, ogranicza się do inicjatyw z góry zaplanowanych i nie ma czasu na to, by poopowiadać, pomarzyć, czy zbijać bąki. Takie dziecko znajduje się w ramach wystarczających dla zniszczenia w nim wszelkiej postawy twórczej.
Dlatego uważam, że alternatywne wychowanie winno być wprowadzone w naszych szkołach jak najszybciej, a nauczyciel winien realizować wszystkie założenia, o których powyżej napisałam.

mgr Elżbieta Pawłowska
nauczycielka Szkoły Podstawowej w Straszewie