MAŁGORZATA PODSIADŁO

WSPÓŁWYSTĘPOWANIE  ZABURZEŃ  MOWY  Z  INNYMI  ZABURZENIAMI  ROZWOJU  PSYCHORUCHOWEGO

Prawidłowy rozwój mowy stanowi, obok właściwego poziomu funkcji intelektualnych, percepcyjnych i motorycznych, bardzo istotny element dojrzałości szkolnej dziecka.

Od ucznia rozpoczynającego naukę w klasie I oczekujemy swobodnego wypowiadania się na bliskie mu życiowo tematy, umiejętności powtórzenia usłyszanego opowiadania, słownego opisu obrazków, powiedzenia   z pamięci wierszyka czy też tekstu piosenki. Normalnie rozwinięte dziecko w tym wieku powinno mówić pełnymi zdaniami, poprawnie zbudowanymi pod względem gramatycznym oraz prawidłowo wymawiać wszystkie dźwięki ojczystego języka.

Taki stan wyjściowy jest niezbędnym warunkiem sprostania wymaganiom, jakie stawia przed uczniem program szkolny  w poszczególnych klasach.
 

Praktyka pedagogiczna wykazuje, że niektóre dzieci w wieku szkolnym przejawiają różnego typu zaburzenia mowy.

Zjawisko to częściej występuje wśród uczniów z niepowodzeniami szkolnymi, przede wszystkim zaś wśród uczniów doznających trudności  w nauce czytania i pisania. Fakt ten sugeruje istnienie związku przyczynowego między tymi zjawiskami.

Mając przed sobą ucznia z nieprawidłowym rozwojem mowy, musimy ustalić, czy zaburzenie mowy jest u niego defektem izolowanym, czy też współwystępuje z innymi zaburzeniami rozwoju. W wypadku tej drugiej ewentualności trzeba przeanalizować zależności przyczynowo – skutkowe zachodzące między współwystępującymi ze sobą zaburzeniami.
Do zaburzeń rozwoju najczęściej uważanych za współwystępujące  z zaburzeniami mowy dziecka należą:
- zaburzenia emocjonalno – uczuciowe
- ogólne opóźnienie rozwoju umysłowego
- zaburzenia sprawności motorycznej
- zaburzenia procesu lateralizacji
 

ZABURZENIA  MOWY A ZABURZENIA ROZWOJU
EMOCJONALNO - UCZUCIOWEGO

Związek zaburzeń mowy z zaburzeniami emocjonalno – uczuciowymi jest
w literaturze bardzo silnie akcentowany zarówno przez psychologów, jak  i logopedów.
Logopedzi zwracają głównie uwagę na wpływ urazów oraz napięć emocjonalnych na powstawanie u dzieci jąkania.
Psychologowie natomiast główną uwagę skupiają na opóźnieniu rozwoju mowy jako następstwie zaburzeń uczuciowych u dzieci, które we wczesnym dzieciństwie były pozbawione kontaktu z matką.
Analizując związek między zaburzeniami mowy, a zaburzeniami uczuciowymi – należy zwrócić uwagę na możliwość występowania różnych typów relacji między tymi zjawiskami, mianowicie:
- zaburzenia mowy i zaburzenia uczuciowe mogą mieć wspólną genezę i stanowić równoczesne następstwo działania tych samych czynników;   
- zaburzenia mowy mogą być wyrazem zaburzeń uczuciowych  i stanowić pośredni skutek działania czynników zakłócających życie emocjonalne dziecka;
-wreszcie zaburzenia mowy mogą być pierwotne w stosunku do zaburzeń uczuciowych i stanowić ich bezpośrednią przyczynę.
Z pierwszym typem reakcji spotykamy się przede wszystkim u dzieci, które od najwcześniejszego okresu życia były pozbawione kontaktu emocjonalnego z rodzicami, szczególnie z matką. Szczególnie szkodliwe  z punktu widzenia życia uczuciowego dziecka, a jednocześnie wpływające niekorzystnie na rozwój jego mowy są:
- życie w warunkach zakładów opiekuńczych
- odrzucenie uczuciowe przez matkę
- bardzo niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego, nie zabezpieczający dostatecznej liczby bodźców stymulujących rozwój mowy.
Niestety, zarówno zaburzenia życia uczuciowego, jak i zaburzenia mowy dziecka spowodowane niezaspokojeniem jego potrzeb we wczesnym dzieciństwie, są zazwyczaj nie tylko głębokie, lecz również bardzo trwałe  i przejawiają się nie tylko w wieku szkolnym, lecz także  w okresie późniejszym.

ZABURZENIA MOWY A OGÓLNE OPÓŹNIENIE ROZWOJU UMYSŁOWEGO.

Praktyka pedagogiczna dowodzi, że zaburzenia rozwoju mowy często współwystępują z ogólnym opóźnieniem rozwoju umysłowego. Powiązania między tymi zjawiskami mogą być bardzo różnorodne. Z jednej strony zaburzenie rozwoju mowy może być jedynym z objawów ogólnego opóźnienia rozwoju, spowodowanymi przyczynami biologicznymi bądź społecznymi.  Z drugiej strony zaburzenie rozwoju mowy spowodowane specyficznymi przyczynami ( np. niedosłuch wywołany pozapalnymi zmianami ucha środkowego ) może wtórnie prowadzić do opóźnienia słowno – pojęciowego rozwoju dziecka przez sam fakt utrudnienia słownego kontaktu z otoczeniem.
Związek między opóźnieniem rozwoju umysłowego, a zaburzeniami mowy nie dotyczy jąkania. Wręcz przeciwnie, stosunkowo często zaburzenie to występuje u dzieci o wysokim ilorazie inteligencji.

ZABURZENIA  MOWY A  ZABURZENIA  ROZWOJU  RUCHOWEGO

Nieprawidłowy rozwój mowy może u dzieci współwystępować  z zaburzeniami rozwoju ruchowego. Dziecko popełnia często błędy wymowy dlatego, iż nie jest ono zdolne do wypowiedzenia określonego dźwięku  z powodu gorszej motorycznej sprawności mięśni artykulacyjnych. Dziecko takie, nie potrafi np. zbliżyć w odpowiedni sposób języka do dziąseł, napiąć podniebienia itp.

Obniżenie sprawności ruchowej w obrębie układu artykulacyjnego może mieć charakter izolowany, lecz może także występować na tle ogólnie obniżonej sprawności motorycznej dziecka.

Dla przykładu przytoczę wyniki badań specjalisty w zakresie zaburzeń mowy dziecka – R. Luchsingera. Autor ten badał zależność między ogólną sprawnością motoryczną dzieci w wieku 5 i 6 lat a ich mową.

Ze względu na sprawność motoryczną podzielono dzieci na trzy grupy. Do grupy pierwszej zaliczono dzieci o normalnej ogólnej sprawności motorycznej, do grypy drugiej – dzieci o lekko zaburzonej sprawności motorycznej, do grupy trzeciej – dzieci z poważnymi zaburzeniami motorycznymi.  W poszczególnych grupach ustalono liczbę dzieci z zaburzeniami mowy.

Wśród dzieci pierwszej grupy – zaburzenia mowy stwierdzono w około 10 % przypadków. W grupie drugiej – odchylenia od normy w rozwoju mowy prezentowało już około 40 % dzieci. Natomiast wśród dzieci z poważnymi zaburzeniami motorycznymi zaburzenia mowy były powszechne.

ZABURZENIA  MOWY A  ZABURZENIA  PROCESU  LATERYZACJI.

Związek zaburzeń mowy z zaburzeniami procesu lateralizacji zauważono już przed kilkudziesięciu laty. Zwrócono już wtedy uwagę na fakt, że jąkanie występuje u leworęcznych dzieci, u których oko prawe dominuje nad lewym, oraz u tych praworęcznych, u których oko lewe dominuje nad prawym.
Tak więc przede wszystkim lateralizacja skrzyżowana współwystępuje często z jąkaniem.

WNIOSKI  KOŃCOWE

Zaburzenia rozwoju mowy występują bardzo często u uczniów  z trudnościami i niepowodzeniami w nauce. Bardzo rzadko zdarza się, aby zaburzenia rozwoju mowy były jedynym, czy też zasadniczym powodem poważnych niepowodzeń ucznia w nauce.

W grupie uczniów z niepowodzeniami zaburzenia mowy występują  z reguły w powiązaniu z innymi niekorzystnymi dla nauki szkolnej dziecka deficytami rozwojowymi. Deficyty te są jednak znacznie mniej widoczne niż objawy zaburzeń mowy i dlatego pozostają często niezauważalne.

Bardzo istotny jest fakt, że zależność przyczynowo – skutkowa między trudnościami uczniów w nauce a zaburzeniami ich mowy jest zależnością dwukierunkową. Z jednej strony bowiem zaburzenia mowy utrudniają sytuację szkolną dziecka, z drugiej jednak – nie przezwyciężone w porę trudności  w nauce ( głównie w nauce czytania i pisania ) stają się przyczyną licznych napięć nerwicogennych i prowadzą do wtórnych zaburzeń rozwoju mowy.

BIBLIOGRAFIA

MAŁGORZATA PODSIADŁO - nauczyciel nauczania zintegrowanego
w Miejskiej Szkole Podstawowej nr 6 w Zawierciu